NEN‑normen in de bouw: wanneer en op welke manier zijn ze relevant? 

NEN‑normen zijn technische afspraken (standaarden) over bijvoorbeeld veiligheid, brandwerendheid, de draagkracht van constructies, ventilatie, daglicht, geluid en energieprestatie. NEN staat voor NEederlandse Norm. Deze normen worden opgesteld door het Nederlands Normalisatie Instituut, met inspraak van marktpartijen en deskundigen. De NEN-normen zijn vrijwillige afspraken, maar kunnen een dwingend karakter krijgen als de overheid hiernaar verwijst in bijvoorbeeld het Bouwbesluit / Besluit bouwwerken Leefomgeving (Bbl), of als partijen ze onderdeel maken van hun contract. Ook kunnen de NEN-normen doorwerken in wat als ‘goed en deugdelijk werk’ wordt beschouwd.

Maar wat is de juridische betekenis van NEN‑normen precies?

Wat zijn NEN‑normen en waarom komen ze terug in het Bouwbesluit/Bbl?

De overheid gebruikt NEN‑normen vaak als uitwerking van wettelijke eisen. Daarvoor zijn drie redenen:

1. In wetgeving staan vaak functionele doelen. Bijvoorbeeld dat een constructie voldoende brandveilig moet zijn. De norm geeft concreet weer hoe dat gebouw dan moet worden ingericht en hoe kan worden aangetoond dat de constructie voldoet:
2. De norm kan regelmatig worden geactualiseerd, terwijl wetgeving minder snel wijzigt;
3. Uniforme taal in de normen helpt om discussies te beperken bij vergunningverlening, toezicht en geschillen.

Maar, als de NEN-norm geen wet is, wat is dan de juridische relevantie?

Wanneer is een NEN‑norm van toepassing in het bouwrecht?

De drie meest voor de hand liggende routes voor de toepasselijkheid van NEN-normen in het bouwrecht zijn:

1. Aanwijzing in regelgeving (Bouwbesluit/Bbl);
2. Contractuele afspraak;
3. Als norm als invulling van ‘goed en deugdelijk werk’;

Als een norm in het Bouwbesluit/Bbl is aangewezen als methode om aan een eis te voldoen, is die norm de standaardroute om aan te tonen dat het bouwwerk voldoet. Maar ook buiten het Bbl om, kunnen NEN-normen belangrijk zijn voor aannemers. In zulke gevallen zijn de normen opgenomen in aannemingsovereenkomsten, in algemene voorwaarden zoals het UAV/UAV-GC of in het bestek. Maar ook als geen expliciete afspraak is gemaakt over de NEN-normen kunnen ze een rol spelen in de bouw. Bij geschillen tussen de aannemer en de opdrachtgever worden de NEN-normen regelmatig door deskundigen gebruikt om invulling te geven aan wat de opdrachtgever redelijkerwijs mocht verwachten en wat in de branche gangbaar is. De NEN-normen zijn dan een goed uitgangspunt voor wat partijen over en weer van elkaar mogen verwachten.

De NEN-normen zijn overigens niet de enige normen die een invulling kunnen geven aan wat ‘goed en deugdelijk werk’ is. Het is ook goed mogelijk dat STABU-normen, of verwerkingsvoorschriften van producten van bouwmateriaal daarvoor worden gebruikt. Ook kunnen de standaarden van ‘goed en deugdelijk werk’ naar inzicht van een deskundige, arbiter of rechter worden ingevuld.

Hoe spelen NEN‑normen een rol bij bouwgeschillen en aansprakelijkheid?

In geschillen komen NEN‑normen vaak terug op drie momenten:

• Bij de vraag of er sprake is van een gebrek: voldoet het uitgevoerde werk aan de norm die contractueel of via regelgeving relevant is?
• Bij de uitleg van afspraken: als in een bestek of offerte naar “NEN” wordt verwezen, is dan duidelijk welke norm en versie bedoeld is? Zeker als sprake is van bestaande bouw, kan hier verschil tussen spelen.
• Bij causaliteit en schade: als een afwijking van een norm leidt tot vocht, brandonveiligheid, geluidsoverlast of constructieve problemen, kan dat een belangrijke schakel zijn in de bewijsvoering.

In de praktijk is, naast een discussie of de NEN-normen van toepassing zijn, sprake van drie belangrijke twistpunten:

• welke norm is precies van toepassing?
• welke versie geldt?
• Is sprake van een gelijkwaardige oplossing?

Met betrekking tot de gelijkwaardige oplossing geldt: aannemer en opdrachtgever mogen afwijken van de NEN-norm, maar moeten dan aantonen dat de gekozen oplossing minimaal gelijkwaardig is. Deze ‘escape’ is opgenomen om bijvoorbeeld ruimte te bieden aan innovatie en maatwerk. Als de aannemer afwijkt van het bouwplan, dan zal deze aan de opdrachtgever aan moeten tonen dat sprake is van gelijkwaardigheid. De opdrachtgever zal dat, indien nodig, dan moeten kunnen aantonen aan derden.

Hoe komt het dat de NEN-normen zo’n belangrijke rol spelen als ze niet door de regering zijn vastgesteld en niet vrij toegankelijk waren?

Dat de NEN-normen niet zomaar gratis voor iedereen inzichtelijk zijn heeft de gemoederen aardig beziggehouden, tot aan de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State aan toe.

De status van de NEN-normen was daar onderwerp van discussie. De NEN-normen zijn geen wet en zijn ook niet vastgesteld door een organisatie met overheidsgezag. Als gevolg daarvan hoeven ze niet gratis voor iedereen ter beschikking te worden gesteld, zoals wel voor normale wetten en regelgeving geldt op basis van de grondwet en de bekendmakingswet.

De Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft zich in de zogenoemde City Crash uitspraak uitgelaten over deze bijzondere positie. De Afdeling heeft vastgesteld dat de normen voldoende ‘toegankelijk’ zijn. Deze conclusie stoelt op de argumentatie dat de NEN-normen voor professionele partijen tegen een ‘redelijke betaling’ zijn in te zien. Voor consumenten zijn de normen gratis inzichtelijk bij de bibliotheek van het NNI. Dat maakt dat de normen in de ogen van de Raad van Staten voor iedereen ‘kenbaar’ zijn, wat voldoende is om ze toch als ‘toegankelijk’ aan te merken. Het hoeft geen uitleg dat de verruiming van de gratis inzage van de normen dus een enorme stap vooruit is, zowel voor bedrijven als consumenten.

Is het wel redelijk is dat technische normen die in wet- en regelgeving worden aangewezen, achter een betaalmuur zitten? Dat is een van de vragen die de commissie STOER – ingesteld om bouwen sneller en goedkoper te maken – zich heeft gesteld. Daarom is in 2025 een belangrijk deel van de NEN‑normen die in het Bouwbesluit / Besluit bouwwerken Leefomgeving (Bbl) worden aangewezen, gratis online in te zien. Toch geldt dit (nog) niet voor alle NEN-normen, dus ook hier blijft ruimte voor verbetering.

Tot slot

De NEN-normen spelen een belangrijke rol in de bouwregelgeving, maar zeker ook bij (de invulling van) afspraken tussen partijen. Dit maakt ook dat de NEN-normen bij geschillen erg belangrijk zijn. Dit komt zowel door hun directe doorwerking via het bouwbesluit, maar ook via contractuele verwijzingen en de norm voor goed en deugdelijk werk. Dat de belangrijkste normen nu vrij in te zien zijn, is een grote stap vooruit. Het maakt het speelveld transparanter: zowel in de bouwpraktijk als in het juridische debat kunnen partijen nu sneller en makkelijker inschatten wat hun rechten en verplichtingen zijn.

Advies

Heeft u vragen naar aanleiding van dit artikel? Onze advocaten staan klaar om u te adviseren! Neem contact op met een van onze advocaten via de mail, telefonisch of vul het contactformulier in voor een vrijblijvend eerste gesprek.