Vrije advocaatkeuze bij een rechtsbijstandsverzekering: wat ondernemers nu moeten weten

Wie als ondernemer een rechtsbijstandsverzekering heeft, gaat er soms van uit dat hij bij elk juridisch probleem direct zijn vaste advocaat kan inschakelen, op kosten van de verzekeraar. In de praktijk ligt dat genuanceerder. Het recht op vrije advocaatkeuze bestaat wel degelijk, maar de kernvraag is: wanneer precies ontstaat dat recht – pas als er echt wordt geprocedeerd, of al eerder in de buitengerechtelijke voorbereiding?

Waar gaat het recht op vrije advocaatkeuze over?

Binnen de Europese regels voor rechtsbijstandverzekeringen is vastgelegd dat een verzekerde zijn belangen door een advocaat (of andere bevoegde rechtshulpverlener) van eigen keuze mag laten behartigen zodra een gerechtelijke of administratieve procedure aan de orde is. Die basis wordt in Nederland gekoppeld aan de discussie over artikel 4:67 Wft en de Europese Solvency II-regels (Richtlijn 2009/138).

Voor ondernemers is dit vooral relevant bij conflicten die snel kunnen escaleren: arbeidsrechtelijke geschillen (bijvoorbeeld ontslagtrajecten), contractbreuk, aansprakelijkheidskwesties, incasso- en handelsconflicten of discussies met toezichthouders. Juist dan wil u vaak vroegtijdig een gespecialiseerde advocaat aan tafel.

De onzekerheid zit in de buitengerechtelijke fase

De discussie draait om de reikwijdte van het begrip “gerechtelijke procedure”. Het Hof van Justitie van de Europese Unie heeft in het arrest Vlaamse Balies (C‑667/18, 2020) geoordeeld dat het begrip niet beperkt kan worden opgevat als alleen de formele behandeling door een instantie; ook een fase die kan leiden tot een procedure kan daaronder vallen. Dat gaf aanleiding om te betogen dat vrije advocaatkeuze ook al kan gelden bij voorbereidende stappen, zoals overleg, correspondentie en onderhandelingen.

Tegelijkertijd is in klachten- en geschilbeslechting binnen de financiële sector een meer terughoudende uitleg verdedigd. Zo is binnen KiFiD een lijn zichtbaar waarin wordt benadrukt dat vrije advocaatkeuze niet “altijd en overal” geldt, maar primair bedoeld is voor situaties waarin een gerechtelijke of administratieve procedure daadwerkelijk speelt (of daarmee gelijk te stellen is). Daardoor blijft voor de rechtspraktijk – en dus voor ondernemers – onzeker hoe stevig een beroep op vrije advocaatkeuze is als u nog “alleen” in de minnelijke fase zit.

Lager recht: geen eenduidige koers

Ook in de rechtspraak op rechtbankniveau komt deze spanning terug. In een zaak bij de rechtbank Gelderland (2023) werd geoordeeld dat er nog geen gerechtelijke procedure speelde omdat het conflict zich nog in de minnelijke fase bevond. In een zaak bij de rechtbank Den Haag (2023) werd juist relevant geacht dat er al een administratieve procedure (bij het UWV) liep, waardoor vrije advocaatkeuze vanaf dat moment in ieder geval aan de orde kon zijn. Voor ondernemers betekent dit dat de uitkomst sterk kan afhangen van het moment waarop u de verzekeraar inschakelt, de aard van het traject (minnelijk, UWV, rechter) en de vraag of de situatie als “procedure” kan worden gekwalificeerd.

Het Gerechtshof ’s‑Hertogenbosch (juni 2025): richtinggevende vragen aan de Hoge Raad

Het Gerechtshof ’s‑Hertogenbosch heeft in juni 2025 in een zaak over een naturarechtsbijstandverzekering expliciet vastgesteld dat de bestaande rechtspraak nog onvoldoende houvast biedt om de reikwijdte van “gerechtelijke procedure” scherp af te bakenen. Het hof signaleert dat in meerdere zaken in de lagere rechtspraak discussie bestaat over de uitleg van dit begrip, en dat het voor de beoordeling van het geschil relevant is of ook een daaraan voorafgaande fase onder het begrip kan vallen.

Daarom heeft het hof het voornemen uitgesproken om prejudiciële vragen aan de Hoge Raad te stellen. De vragen die het hof voor ogen heeft, raken direct de kern van veel dekkingsgeschillen tussen ondernemers en rechtsbijstandsverzekeraars:

• valt onder “gerechtelijke procedure” uitsluitend de dagvaardings- en verzoekschriftprocedure uit het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, of ook iets anders?
• als ook een voorafgaande fase meetelt: wanneer begint die fase en welke werkzaamheden markeren het startpunt?
• en als zo’n voorafgaande fase meetelt: mag een verzekerde dan ook buitengerechtelijk zijn belangen door de gekozen advocaat laten behartigen, bijvoorbeeld bij onderhandelingen ter voorkoming van een procedure?
• tot slot: is het verenigbaar met de Europese norm dat een verzekeraar in polisvoorwaarden zichzelf het exclusieve recht geeft om te bepalen of een procedure een redelijke kans van slagen heeft, of om de verzekerde “schadeloos te stellen” om procederen te voorkomen?

Het hof heeft de zaak aangehouden en partijen in de gelegenheid gesteld zich uit te laten over het voornemen en de precieze formulering van de prejudiciële vragen.

Wat betekent dit nu voor ondernemers in de praktijk?

Zolang de Hoge Raad (en mogelijk daarna nog een Europese rechter) geen definitieve knoop doorhakt, is het voor ondernemers verstandig om uit te gaan van het volgende praktische uitgangspunt: vrije advocaatkeuze is in Nederland in ieder geval het meest afdwingbaar zodra er sprake is van een gerechtelijke of administratieve procedure. In de buitengerechtelijke fase is een beroep op vrije advocaatkeuze vaker een discussiepunt en zal de verzekeraar zich regelmatig op polisvoorwaarden en interne beoordeling (zoals slagingskans en kosten-batenafweging) beroepen.

Dat betekent niet dat u in de minnelijke fase “met lege handen” staat. Het betekent wel dat u strategisch moet handelen:

• Meld het geschil tijdig bij uw rechtsbijstandsverzekeraar en lever de informatie die nodig is om de dekking en de aanpak te beoordelen.
• Vraag om een duidelijke dekking- en standpuntbepaling, vooral als u meent dat een procedure (of administratief traject) onvermijdelijk is.
• Wees alert op voorwaarden die de verzekeraar gebruikt om externe bijstand te beperken, en laat toetsen of die toepassing in uw specifieke situatie houdbaar is.

Second opinion en dekkingsgeschillen: hoe wij kunnen helpen

Wanneer uw rechtsbijstandsverzekeraar de zaak niet (verder) wil oppakken of de kosten van een door u gekozen advocaat niet volledig wil vergoeden, ontstaat vaak een dekkingsgeschil. In dat soort situaties kan een onafhankelijke beoordeling van de dekking, de kwalificatie als “procedure” en de toepasselijke polisvoorwaarden doorslaggevend zijn.

Ons kantoor begeleidt ondernemers bij de analyse van polisvoorwaarden, correspondentie met de verzekeraar en – waar van toepassing – het benutten van de geschillenregeling die veel verzekeraars in de polisvoorwaarden opnemen. Daarmee krijgt u snel helderheid over uw positie en uw vervolgstappen.

Q&A – veelgestelde vragen over vrije advocaatkeuze