Nietig of vernietigbaar? De gevolgen van een te vroeg aangevangen algemene vergadering

Stel: u komt exact op tijd aan bij de algemene vergadering van aandeelhouders (AVA), zoals in de oproeping staat vermeld, en u hoort dat de vergadering al is gesloten en de besluiten al zijn genomen. Kunt u die besluitvorming dan naast u neerleggen omdat het besluit “toch niet bestaat”, of moet u juist snel naar de rechter om het besluit te laten vernietigen? Voor ondernemers, bestuurders en aandeelhouders is dit geen theoretische vraag. In een recente uitspraak heeft de Hoge Raad duidelijk gemaakt welke juridische kwalificatie hoort bij een AVA die te vroeg van start gaat: nietigheid of vernietigbaarheid. Die kwalificatie bepaalt in de praktijk of u nog iets kunt doen, en vooral: hoe snel.

Een nietig besluit of een vernietigbaar besluit?

Binnen het ondernemingsrecht wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten gebrekkige besluiten van vennootschapsorganen, zoals de AVA of het bestuur: een nietig besluit (artikel 2:14 BW) en een vernietigbaar besluit (artikel 2:15 BW). Het verschil is essentieel. Een nietig besluit is van rechtswege ongeldig: juridisch gezien heeft het besluit geen werking en wordt het geacht nooit rechtsgevolgen te hebben gehad. Iedereen die daarbij belang heeft, kan zich op die nietigheid beroepen, zonder eerst een rechterlijke uitspraak af te wachten. Bij vernietigbaarheid ligt dat anders: het besluit is in beginsel geldig en uitvoerbaar, totdat een rechter het op vordering van een belanghebbende vernietigt. Wie te laat in actie komt, kan bovendien zijn vernietigingsrecht verliezen.

Wanneer is een besluit nietig?

De wet koppelt nietigheid aan strijd met de wet of de statuten. In de praktijk gaat het dan vaak om ernstige, fundamentele gebreken bij de besluitvorming: denk aan het ontbreken van een vereist quorum, het niet halen van een statutaire of wettelijke stemdrempel, het passeren van een essentieel goedkeuringsrecht, of besluitvorming die raakt aan openbare orde of goede zeden. Dit zijn situaties waarin de regels voor geldige besluitvorming zo diepgaand zijn geschonden, dat de rechtsorde het besluit niet accepteert.

Wanneer is een besluit vernietigbaar?

Vernietigbaarheid (artikel 2:15 BW) ziet vooral op gebreken in de procedure of in de wijze waarop het besluit tot stand komt. Het kan gaan om strijd met wettelijke of statutaire bepalingen die de besluitvorming regelen, om strijd met een reglement, of om handelen in strijd met de redelijkheid en billijkheid die binnen de vennootschap gelden (artikel 2:8 BW). Voor ondernemers is vooral het eerste belangrijk: fouten bij oproeping, agenda, locatie, informatievoorziening of vergaderorde kunnen ertoe leiden dat een besluit vernietigbaar is. Een klassieke valkuil is bijvoorbeeld een te korte oproepingstermijn, stemmen over een punt dat niet op de agenda stond of het niet correct betrekken van personen die een (raadgevende) stem hebben.

Welke zaak belandde bij de Hoge Raad?

De zaak die bij de Hoge Raad belandde, speelde binnen een familiebedrijf met een gelaagde structuur via een STAK (stichting administratiekantoor) en certificering van aandelen. Vier broers hielden indirect belangen in een werkmaatschappij. De governance was zo ingericht dat de broers in elkaars persoonlijke beheervennootschappen een beperkt zeggenschapsrecht hadden via een preferent aandeel. In de statuten van die beheervennootschappen stond bovendien een blokkeringsregeling: overdracht van aandelen aan derden was in principe uitgesloten, met een uitzondering voor overdracht aan eigen kinderen.

In die setting riep één van de broers een aandeelhoudersvergadering bijeen in zijn eigen beheervennootschap, met als onderwerp een statutenwijziging rond de blokkeringsregeling. De oproeping noemde een duidelijke starttijd. Twee andere broers arriveerden stipt op dat tijdstip, maar troffen de vergadering al beëindigd aan. De oproepende broer was eerder begonnen, had de vergadering gehouden zonder de laat gearriveerde aandeelhouders en had de statutenwijziging al doorgevoerd. De wijziging had grote gevolgen: na zijn overlijden zouden de aandelen niet naar de broers terugvallen, maar via een familielijn bij een neef terechtkomen.

Toen de oproepende broer later overleed en de gevolgen van de statutenwijziging zichtbaar werden, ontstond een aandeelhoudersgeschil. De achtergebleven broers stelden dat het besluit ongeldig was, omdat zij feitelijk buitenspel waren gezet en geen gelegenheid hadden gekregen om mee te praten of mee te stemmen. Hun inzet was duidelijk: als het besluit nietig zou zijn, konden zij zich daarop blijven beroepen; als het besluit slechts vernietigbaar zou zijn, moesten zij binnen de wettelijke termijn een vernietigingsvordering instellen.

Wat was de kernvraag?

De kernvraag was dus: wat is de juridische status van een besluit dat is genomen in een vergadering die eerder begint dan het aangekondigde tijdstip, waardoor niet alle stemgerechtigden aan het overleg en de besluitvorming kunnen deelnemen? De Hoge Raad heeft daarbij aangesloten bij een bekende maatstaf uit de rechtspraak: geldige besluitvorming binnen een rechtspersoon veronderstelt dat iedereen met vergaderrecht of stemrecht (en ook degenen met een raadgevende stem) daadwerkelijk in de gelegenheid wordt gesteld om aan het overleg deel te nemen en – voor stemgerechtigden – om mee te stemmen. In gewone taal: als u iemand met rechten in de besluitvorming niet de kans geeft om aan te sluiten, schendt u een basisregel van vennootschapsdemocratie.

Het belangrijke punt is echter welke sanctie daarbij hoort. De Hoge Raad heeft verduidelijkt dat het te vroeg laten starten van de AVA, met als gevolg dat niet alle stemgerechtigden kunnen deelnemen, in juridische zin moet worden gezien als strijd met regels die de totstandkoming van besluiten regelen. Dat valt onder artikel 2:15 lid 1 onder a BW en leidt dus tot vernietigbaarheid, niet tot nietigheid. Met andere woorden: zo’n besluit bestaat voorlopig wel en kan effect hebben, maar het kan door de rechter worden vernietigd als een belanghebbende op tijd een procedure start.

Wat is in de praktijk van belang?

Voor de praktijk van ondernemersrecht en corporate governance is vooral de termijn van belang. De bevoegdheid om vernietiging te vragen vervalt één jaar nadat de belanghebbende van het besluit kennis heeft genomen of daarvan kennis had kunnen nemen (artikel 2:15 lid 5 BW). Wie dus bij een te vroeg begonnen aandeelhoudersvergadering is buitengesloten, moet snel schakelen: laat notulen en besluitstukken opvragen, leg vast wanneer u van het besluit hoorde, en beoordeel met een ondernemingsrechtadvocaat of een vernietigingsprocedure nodig is. Wachten kan betekenen dat u uw belangrijkste rechtsmiddel verliest, terwijl het besluit in de tussentijd gewoon wordt uitgevoerd (bijvoorbeeld bij een statutenwijziging, bestuursbenoeming, dividendbesluit of aandelenoverdracht).

De les is helder: een te vroeg aangevangen AVA is geen “vrije route” om besluiten onaantastbaar te maken, maar het levert evenmin automatisch een nietig besluit op. Het gaat om een vernietigbaar besluit, met een harde vervaltermijn. Voor bestuurders en aandeelhouders is dat een praktische waarschuwing. Organiseer vergaderingen strikt volgens de oproeping en de statuten, bewaak starttijd en toegang, en zorg dat alle vergader- en stemgerechtigden reëel kunnen deelnemen. Voor ondernemers die geconfronteerd worden met een discutabel besluit geldt: onderneem snel actie, want bij vernietigbaarheid is tijd vaak de doorslaggevende factor.

Advies

Heeft u vragen naar aanleiding van dit artikel? Onze advocaten staan klaar om u te adviseren! Neem contact op met een van onze advocaten via de mail, telefonisch of vul het contactformulier in voor een vrijblijvend eerste gesprek. Wij denken graag met u mee.