Deepfakes: wat kunt u ertegen doen?

Een politicus die danst op uw favoriete nummer, of een overleden acteur die dankzij digitale technologie toch nog het witte doek betreedt. Deepfakes kunnen onschuldig en zelfs commercieel interessant zijn.

Maar deepfakes hebben een keerzijde. Denk aan pornografische deepfakes, zoals de uitkleedfunctie van de Grok-app van X die eind maart 2026 door de voorzieningenrechter werd verboden. Politici die in video’s uitspraken doen die ze nooit hebben gedaan. Of misleidende advertenties waarbij bekende gezichten producten aanprijzen die ze nooit hebben aanbevolen.

Het probleem is dat het maken van deepfakes tegenwoordig voor iedereen toegankelijk is, de kwaliteit razendsnel verbetert en verspreiding via sociale media een kwestie van seconden is.

Wat kunnen slachtoffers van een deepfake hiertegen doen? Het Nederlandse recht biedt al verschillende mogelijkheden, al vinden sommigen die onvoldoende, reden waarom er een nieuw wetsvoorstel klaarligt. Toch blijft handhaving het grootste struikelblok. In dit artikel bespreek ik de bestaande juridische middelen, het wetsvoorstel en de praktische uitdagingen bij handhaving, waarbij de focus ligt op de mogelijkheden voor personen die in een deepfake worden gebruikt.

Wat is een deepfake precies?

De Europese AI-verordening geeft een definitie: “Door AI gegenereerd of gemanipuleerd beeld-, audio- of videomateriaal dat een gelijkenis vertoont met bestaande personen, voorwerpen, plaatsen, entiteiten of gebeurtenissen, en door een persoon ten onrechte voor authentiek of waarheidsgetrouw zou worden aangezien.”

Belangrijk om te weten: het gaat bij deepfakes dus niet alleen om afbeeldingen en video’s. Ook spraakopnames vallen eronder. Ook gaat het niet alleen om deepfakes van mensen, maar ook van bijvoorbeeld dieren en natuurverschijnselen.

Welke juridische mogelijkheden bestaan er al?

In Nederland kennen we al verschillende instrumenten om deepfakes aan te pakken, al kunnen deze pas worden ingezet nadat de deepfake online is verschenen. Hieronder licht ik ze kort toe.

Portretrecht

Het portretrecht vloeit voort uit het recht op privacy. Wordt er een deepfake van u gemaakt zonder uw toestemming? Dan kunt u hiertegen optreden. Het portretrecht beschermt namelijk tegen ongewenst gebruik van uw portret, een afbeelding waarop u herkenbaar bent, en geldt zowel voor levende als overleden personen.

Er zit echter een belangrijke beperking aan: het portretrecht is geen absoluut recht. Uw belangen moeten altijd worden afgewogen tegen de vrijheid van meningsuiting van degene die de deepfake heeft gemaakt. Publieke figuren zoals politici en bekende personen moeten daarbij meer dulden dan een onbekend persoon, al zal de afweging bij de meeste schadelijke deepfakes in het voordeel van de gedeepfakete persoon uitvallen.

Een andere beperking is dat het portretrecht niet uw stem beschermt.

Privacyrecht (AVG)

De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) gaat verder dan het portretrecht. De AVG beschermt alleen levende personen, maar dekt wél ook het gebruik van uw stem, want ook stemopnames zijn persoonsgegevens.

Voor de verwerking van persoonsgegevens is in principe uw toestemming vereist. Ontbreekt die? Dan moet de maker van de deepfake een andere rechtvaardiging aanwijzen. Dit zal vaak een afweging met de vrijheid van meningsuiting zijn. Daarnaast stelt de AVG aanvullende eisen, zoals dat persoonsgegevens alleen mogen worden gebruikt voor het doel waarvoor ze oorspronkelijk zijn verzameld en dat ze juist moeten zijn. De meeste schadelijke deepfakes zullen daarmee al snel in strijd zijn met de AVG.

Extra streng is de AVG als het gaat om seksuele deepfakes: biometrische gegevens en gegevens over iemands seksueel gedrag mogen in beginsel niet worden verwerkt. Seksuele deepfakes zijn daarmee al snel in strijd met de AVG.

Onrechtmatige daad

Naast bovenstaande grondslagen biedt de onrechtmatige daad een civielrechtelijke mogelijkheid om deepfakes aan te pakken. Wie tegenover een ander een onrechtmatige daad pleegt die hem kan worden toegerekend, is verplicht de schade die de ander daardoor lijdt te vergoeden. Van een onrechtmatige daad is sprake bij een inbreuk op een recht, een handelen in strijd met een wettelijke plicht, zoals het portretrecht of de AVG, of een handelen in strijd met wat in het maatschappelijk verkeer betaamt. Hiervan kan onder omstandigheden sprake zijn bij het maken en verspreiden van deepfakes, bijvoorbeeld als daarmee uw eer of goede naam wordt aangetast.

Strafrecht

Afhankelijk van de aard van de deepfake kan ook het strafrecht worden ingezet. Denk aan de volgende strafbaar gestelde delicten:

• Smaad en laster
• Wraakporno en het wederrechtelijk maken van seksuele afbeeldingen
• Oplichting en afpersing
• Het produceren en verspreiden van kinderpornografie

Een wetsvoorstel: een nieuw naburig recht voor deepfakes

Ondanks al deze bestaande mogelijkheden vinden sommigen dat het huidige recht niet ver genoeg gaat. Er ligt daarom een wetsvoorstel klaar dat een nieuw recht introduceert.

Het voorstel kent aan iedere natuurlijke persoon een zogenaamd naburig recht toe: een aan het auteursrecht verwant, absoluut recht waarmee u deepfakes van uzelf kunt verbieden, of, als u dat wilt, tegen betaling kunt toestaan via een licentie. Anders dan het portretrecht hoeft u dan geen belangenafweging te doorstaan; het recht staat vast. Het zou gelden voor zowel levende als overleden personen en eindigt zeventig jaar na de dood van de betrokkene. Het recht is persoonlijk: overdragen kan niet, maar in licentie geven wel.

Niet iedereen is enthousiast. Critici stellen dat het wetsvoorstel onverenigbaar is met de AVG, die niet toestaat dat nationale wetgeving hetzelfde terrein bestrijkt als wat de AVG al regelt. Daarnaast wordt aangevoerd dat het huidige recht al voldoende mogelijkheden biedt en dat het echte probleem niet in de juridische grondslag zit, maar in de handhaving en daar verandert dit wetsvoorstel niets aan.

Het grootste probleem: handhaving

Ook als u juridisch gelijk heeft, is de praktijk weerbarstig.

De eerste uitdaging is al: wie heeft de deepfake gemaakt en geplaatst? Dat is vaak niet duidelijk. U zult waarschijnlijk eerst bij het platform, de websitehost of de domeinregistrar moeten aankloppen om de gegevens van de plaatser op te vragen. Tegelijkertijd kunt u hen verzoeken de deepfake offline te halen. In de praktijk zijn deze tussenpersonen niet snel geneigd daar zonder tussenkomst van een rechter gehoor aan te geven, ook al zijn zij daartoe bij een schadelijke deepfake doorgaans verplicht. Dit leidt al snel tot een eerste kortgedingprocedure, gevolgd door een bodemprocedure om de verwijdering definitief te maken.

Heeft u eenmaal de identiteit van de plaatser? Dan kan het zijn dat u ook nog achter de maker aan moet. Indien deze geen gehoor geven aan een sommatie, zijn dit al snel weer minstens twee extra procedures. Want hoewel een kort geding snel een verbod op het verspreiden van de deepfake kan opleveren, beidt het alleen voorlopige maatregel. Voor een definitief verbod en eventuele schadevergoeding is alsnog een bodemprocedure nodig.

Tel daarbij op dat alle betrokkenen bij voorkeur in Nederland gevestigd moeten zijn. Zitten de maker of plaatser in het buitenland, dan is een positief vonnis soms moeilijk te executeren.

Kortom: zelfs als het recht aan uw kant staat, kunnen de weg naar een verbod en de kosten daarvan aanzienlijk zijn.

Wat kunt u nu doen?

Bent u slachtoffer van een deepfake, of wilt u weten hoe u uw rechten kunt beschermen? Het recht biedt al concrete mogelijkheden. De weg daarnaartoe vraagt echter om een doordachte aanpak. Neem gerust contact op om te bespreken welke stappen in uw situatie het meest effectief zijn.