Wurgcontracten? Hier zijn uw tools!

Een contract biedt voor de ondernemer vaak zekerheid en voorspelbaarheid. Een mooie deal is zelfs vaak reden voor een toast. Veel ondernemers werken daarbij graag met contracten voor de langere termijn, dat geeft zekerheid en perspectief.

Maar zo’n deal kan door wijzigingen in de omstandigheden ook een strop vormen. Wie dacht dat de turbulentie van de coronajaren achter ons lag, heeft het mis. In het eerste kwartaal van 2026 worden ondernemers opnieuw geconfronteerd met ingrijpende aanbodschokken tegelijk op het gebied van RAM-chips, energie en kunstmest bijvoorbeeld.

Eerder gesloten contracten zijn op dit moment voor veel ondernemers niet langer rendabel. In dit artikel reik ik u een aantal tools aan voor aanpak en heronderhandeling, voor het geval u zich in deze vervelende situatie bevindt.

Waartoe verplichten de contracten?

Het vertrekpunt bij het aanpakken van een onverwachte heftige kostenstijging is het inventariseren van de huidige contractuele verplichtingen van de onderneming. Daarbij moet kritisch worden gekeken naar waartoe de onderneming daadwerkelijk op basis van de overeenkomsten verplicht is.

Zo kan het voorkomen dat er klanten zijn waarmee een raamwerkovereenkomst is gesloten, maar waarbij de onderneming zich niet heeft verbonden tot een bepaald minimumniveau aan orders te accepteren. Aan die klanten kan de onderneming in principe aangeven dat er de komende tijd niet zal kunnen worden geleverd onder de overeenkomst, of enkel tegen verhoogde prijzen.

Contractenadministratie

Naast het beoordelen van de verplichting zelf biedt het nauwkeurig bekijken en inventariseren van de verschillende contracten en eventuele toepasselijke algemene voorwaarden nog meer belangrijke mogelijkheden. In sommige overeenkomsten is een prijswijzigingsbepaling opgenomen; die kan een uitkomst bieden.

Veel contracten bevatten daarnaast verregaande beperkingen van de aansprakelijkheid (exoneratiebedingen). En vaak is ook voorzienbaar dat het stoppen van het leveren aan bepaalde klanten meer schade zal veroorzaken dan bij anderen. In tegenstelling tot contracten van voornoemde typen zijn er andere contracten die zeer strenge boetebepalingen bevatten.

Als de ontwikkelingen elkaar snel opvolgen, is het de uitdaging voor de ondernemer om in control te blijven. Een helder en eenvoudig te hanteren bewustzijn van de inhoud van de contracten is daarbij onmisbaar. Flexibiliteit is belangrijk, en wij kunnen u daarbij helpen.

Triage

Soms is het niet mogelijk om alle contracten te blijven nakomen. Een tekortkoming in de nakoming is dan onvermijdelijk en een schadevergoedingsaansprakelijkheid ligt op de loer. Zorgvuldig nadenken over welke contracten (tijdelijk) worden gestopt is daarom van groot belang.

Wanneer u als ondernemer wordt geconfronteerd met een heftige kostentoename, is het zaak om uw contracten goed geïnventariseerd te hebben. Zo kunt u ‘contractuele triage’ toepassen. De strengere contracten waarbij uw tekortkoming meer schade zal veroorzaken blijft u nakomen, terwijl u andere klanten waarbij u beter beschermd bent laat weten dat u niet kunt leveren, althans enkel tegen gewijzigde voorwaarden.

Overmacht of onvoorziene omstandigheden? Een belangrijk onderscheid

In de praktijk worden de begrippen overmacht (force majeure) en onvoorziene omstandigheden regelmatig door elkaar gebruikt, maar juridisch gezien gaat het om twee wezenlijk verschillende instrumenten.

Overmacht (artikel 6:75 BW) ziet op de situatie waarin nakoming van een verbintenis de schuldenaar niet kan worden toegerekend. Denk aan een natuurramp, een exportverbod of in sommige gevallen een oorlog die de levering fysiek onmogelijk maakt. Bij overmacht is er geen sprake van wanprestatie en is de schuldenaar in beginsel niet aansprakelijk voor de schade van de wederpartij. Het gaat hier om onmogelijkheid van nakoming: u kunt niet leveren, ongeacht de kosten.

Onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258 BW) liggen anders. Hier is nakoming technisch gezien nog wél mogelijk, maar door onvoorziene omstandigheden dermate bezwarend geworden dat ongewijzigde instandhouding van de overeenkomst naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet meer kan worden gevergd. Een explosieve prijsstijging van grondstoffen of componenten zoals de huidige RAM-schaarste of de stijgende energieprijzen valt doorgaans in deze categorie. De rechter kan op verzoek de overeenkomst wijzigen of geheel of gedeeltelijk ontbinden.

In de huidige situatie is artikel 6:258 BW het meest relevante anker voor veel ondernemers: de leveringen zijn in beginsel nog uitvoerbaar, maar tegen zodanig gestegen kosten dat nakoming tegen de oorspronkelijke prijs onredelijk is geworden.

Onvoorziene omstandigheden: mogelijkheden én risico’s

Artikel 6:258 BW wordt door rechters met grote terughoudendheid toegepast. Alleen als de onvoorziene omstandigheid de kostenstijging of de beleveringsproblemen zo ernstig is dat de wederpartij in redelijkheid niet kan verwachten dat er ongewijzigd wordt nagekomen, kan de rechter op deze basis ingrijpen.

Daarbij speelt ook de aard van de prijsschok een rol. Bij de RAM-prijsstijging zal een rechter bijvoorbeeld beoordelen of een ondernemer ten tijde van het sluiten van het contract redelijkerwijs rekening had moeten houden met prijsvolatiliteit in de halfgeleidermarkt. De jarenlange stabiliteit van RAM-prijzen vóór september 2025, gecombineerd met de uitzonderlijke en onvoorzienbare oorzaak (het heimelijk opkopen van productiecapaciteit door een dominante marktpartij) kan daarbij in het voordeel werken van de partij die een beroep doet op dit artikel.

Hoofdregel blijft echter: afspraak is afspraak. Omdat bij een schok snel moet worden gehandeld, kan er doorgaans niet blind op de werking van deze wettelijke bescherming worden vertrouwd. Dacht u dat u op dit artikel kon leunen, maar vindt de rechter dat niet terecht, dan pleegde u waarschijnlijk wanprestatie en bent u ‘gewoon’ aansprakelijk voor de schade die daaruit volgde, met inbegrip van eventuele contractuele boeten.

Bel ons!

In dit blog heb ik enkele handvatten geboden voor het aanpakken van de situatie. Dit blog biedt slechts een begin. Er zijn meerdere alternatieven, afhankelijk van in welke sector u opereert. Ook maakt het een verschil aan wie u levert en of u internationaal handelt bij internationale contracten gelden mogelijk andere regimes, zoals de CISG of contractuele force majeure-bepalingen.

Bent u geconfronteerd met een aanbodschok door stijgende energie- of componentenprijzen, of zijn leveringen aan u opgeschort en bent u het er niet mee eens? Bel ons dan meteen en een van onze deskundige advocaten denkt graag met u mee!